Strefa Schengen to obszar, na którym zniesiono kontrole na granicach wewnętrznych między państwami uczestniczącymi w porozumieniu. Obejmuje 29 państw, w tym większość krajów Unii Europejskiej oraz cztery państwa spoza UE. W zamian za swobodę przemieszczania się państwa wspólnie chronią granice zewnętrzne i współpracują w sprawach bezpieczeństwa.
Jak funkcjonuje strefa Schengen?
Granice wewnętrzne to granice między państwami należącymi do strefy. Zwykle nie przeprowadza się na nich kontroli osób podróżujących drogą lądową, morską ani lotniczą. Nie oznacza to jednak, że podróżny może zrezygnować z dokumentu tożsamości. Kontrola może zostać przeprowadzona w innych sytuacjach, dlatego przy przekraczaniu granicy warto mieć przy sobie dowód osobisty lub paszport.
Granice zewnętrzne strefy są natomiast kontrolowane według wspólnych zasad. Dotyczy to między innymi kontroli osób przyjeżdżających spoza obszaru Schengen, polityki wizowej oraz współpracy służb. Państwa korzystają także z systemów informacyjnych, które ułatwiają wymianę danych dotyczących bezpieczeństwa. System Informacyjny Schengen (SIS) zawiera informacje o osobach i przedmiotach poszukiwanych, zaginionych, skradzionych lub objętych określonymi wpisami służb.
Najważniejsze zasady działania strefy można ująć następująco:
- Brak kontroli na granicach wewnętrznych – między państwami uczestniczącymi można zazwyczaj podróżować bez odprawy granicznej.
- Wspólne zasady ochrony granic zewnętrznych – kontrole na zewnętrznej granicy strefy mają chronić cały obszar, a nie tylko jedno państwo.
- Wspólna polityka wizowa – państwa stosują ujednolicone zasady wydawania wiz krótkoterminowych.
- Współpraca służb i wymiana informacji – policja, straż graniczna i inne organy korzystają między innymi z systemu SIS.
- Możliwość czasowego przywrócenia kontroli – państwo może wprowadzić kontrole w wyjątkowej sytuacji zagrażającej bezpieczeństwu lub porządkowi publicznemu.
Przywrócenie kontroli na granicach wewnętrznych nie oznacza opuszczenia strefy Schengen. Jest środkiem tymczasowym, który powinien mieć określone uzasadnienie, zakres i czas trwania. Państwa mogą sięgać po niego między innymi w razie poważnego zagrożenia bezpieczeństwa, kryzysu migracyjnego lub innego wyjątkowego zdarzenia.
Jakie kraje należą do strefy Schengen?
Strefa Schengen nie jest tym samym co Unia Europejska. Do Schengen należą niemal wszystkie państwa UE, ale uczestniczą w niej także kraje spoza Unii. Z kolei Irlandia i Cypr są członkami UE, lecz nie należą do strefy Schengen.
| Kategoria | Kraje |
|---|---|
| Państwa UE należące do Schengen | Austria, Belgia, Bułgaria, Chorwacja, Czechy, Dania, Estonia, Finlandia, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Litwa, Luksemburg, Łotwa, Malta, Niemcy, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowacja, Słowenia, Szwecja, Węgry, Włochy |
| Państwa spoza UE należące do Schengen | Islandia, Liechtenstein, Norwegia, Szwajcaria |
| Państwa UE poza Schengen | Cypr, Irlandia |
Bułgaria i Rumunia są pełnoprawnymi członkami strefy Schengen od 1 stycznia 2025 roku. Kontrole na ich granicach powietrznych i morskich zniesiono wcześniej, 31 marca 2024 roku. Od początku 2025 roku zniesienie objęło także granice lądowe. Cypr pozostaje poza strefą i prowadzi działania zmierzające do przystąpienia, natomiast Irlandia korzysta z odrębnego statusu i zachowała kontrole na granicach z państwami Schengen.
Strefa Schengen a Unia Europejska – jaka jest różnica?
Unia Europejska jest wspólnotą polityczną i gospodarczą, a Schengen dotyczy przede wszystkim zasad przekraczania granic oraz współpracy związanej z bezpieczeństwem. Członkostwo w UE nie powoduje automatycznego uczestnictwa w Schengen, czego przykładem są Cypr i Irlandia. Jednocześnie państwo spoza UE może należeć do strefy, czego przykładem są Islandia, Norwegia, Szwajcaria i Liechtenstein.
Swobodny przejazd nie oznacza całkowitego braku współpracy granicznej. Państwa wymieniają informacje, stosują wspólne procedury i korzystają z narzędzi takich jak SIS. W ochronie granic zewnętrznych wspierają je także rozwiązania unijne oraz Agencja Frontex. Systemy EES i ETIAS mają uzupełniać zarządzanie ruchem na granicach zewnętrznych, ale nie zmieniają podstawowej zasady, że między państwami Schengen nie prowadzi się regularnych kontroli granicznych.
Jak powstała strefa Schengen?
Podstawą strefy była umowa podpisana w 1985 roku w miejscowości Schengen w Luksemburgu przez Belgię, Francję, Luksemburg, Niemcy i Holandię. Początkowo projekt miał charakter międzyrządowy. Z czasem opracowano szczegółowe zasady jego działania, a dorobek Schengen został włączony do prawa Unii Europejskiej. Kolejne państwa dołączały etapami, tworząc rozległy obszar swobodnego przemieszczania się.
Dla obywatela strefa Schengen oznacza przede wszystkim łatwiejsze podróżowanie między 29 państwami. Jej funkcjonowanie opiera się jednak nie tylko na braku kontroli wewnętrznych, lecz także na wspólnej ochronie granic zewnętrznych, współpracy służb i wymianie informacji za pośrednictwem systemów takich jak SIS.
