Po 60. roku życia regularna profilaktyka pomaga wcześniej wykryć między innymi nadciśnienie, cukrzycę, choroby nerek i nowotwory. Trzeba jednak odróżnić badania profilaktyczne wykonywane dla własnego zdrowia od badań okresowych medycyny pracy, które wynikają z zatrudnienia i oceniają zdolność do pracy na konkretnym stanowisku.
Jakie badania po 60. roku życia i jak często?
Poniższe zestawienie obejmuje badania, które często znajdują miejsce w planie profilaktyki osoby po 60. roku życia. Dokładna częstotliwość zależy od wyniku poprzednich badań, chorób przewlekłych, przyjmowanych leków, historii rodzinnej oraz zaleceń lekarza POZ.
| Badanie | Co może wykryć? | Jak często? |
|---|---|---|
| Morfologia krwi | Niedokrwistość, infekcje i niektóre nieprawidłowości krwi | Zwykle raz w roku lub według zaleceń lekarza |
| Glukoza na czczo | Nieprawidłowy poziom cukru i ryzyko cukrzycy | Zwykle raz w roku |
| Lipidogram | Stężenie cholesterolu i trójglicerydów, a także ryzyko sercowo-naczyniowe | Zwykle raz w roku, częściej przy zaburzeniach lipidowych |
| Kreatynina z eGFR | Funkcję i wydolność nerek | Według stanu zdrowia, często raz w roku |
| Pomiar ciśnienia | Nadciśnienie tętnicze | Regularnie, także w domu |
| Mammografia | Wczesne zmiany w piersiach | Kobiety w wieku 45–74 lat, zwykle co 2 lata w programie NFZ |
| Test HPV HR lub cytologia | Ryzyko zmian prowadzących do raka szyjki macicy | Zgodnie z programem i wynikiem poprzedniego badania |
| PSA | Nieprawidłowości dotyczące prostaty | Po omówieniu z lekarzem, zależnie od ryzyka |
| Kolonoskopia | Polipy i zmiany w jelicie grubym | Zgodnie z programem przesiewowym lub zaleceniem lekarza |
Podstawowe badania krwi, moczu i pomiary
Podstawowy pakiet nie powinien być dobierany wyłącznie do wieku. Znaczenie mają także choroby, takie jak cukrzyca, nadciśnienie, choroby serca lub przewlekła choroba nerek. Lekarz może zlecić również TSH, elektrolity, próby wątrobowe, hemoglobinę glikowaną albo inne testy.
Najczęściej omawiane badania podstawowe to:
- Morfologia krwi – pomaga ocenić między innymi liczbę krwinek i stężenie hemoglobiny, dlatego może wskazać niedokrwistość lub toczący się stan zapalny.
- Glukoza na czczo – służy do oceny gospodarki cukrowej. Cukrzyca przez długi czas może rozwijać się bez wyraźnych objawów.
- Lipidogram – obejmuje cholesterol całkowity, frakcje LDL i HDL oraz trójglicerydy. Wynik pomaga ocenić ryzyko miażdżycy, zawału i udaru.
- Kreatynina z eGFR – pozwala oszacować pracę nerek. Nieprawidłowości mogą długo nie powodować dolegliwości.
- Badanie ogólne moczu – może dostarczyć informacji o układzie moczowym i pośrednio o stanie zdrowia nerek.
Ciśnienie tętnicze warto mierzyć nie tylko podczas wizyty w przychodni. Nadciśnienie często nie daje bólu ani innych charakterystycznych sygnałów, a nieleczone zwiększa ryzyko udaru, zawału serca i uszkodzenia nerek. Wzrok dobrze kontrolować co rok lub dwa lata, zależnie od wieku, chorób i wcześniejszych wyników. Badanie okulistyczne może pomóc wykryć między innymi zaćmę, jaskrę lub zmiany związane z cukrzycą. Przy pogorszeniu słyszenia przydatny jest audiogram, zwykle wykonywany co 2–3 lata albo wcześniej, gdy pojawią się trudności w komunikacji.
Nie należy pomijać jamy ustnej. Kontrola stomatologiczna raz lub dwa razy w roku ułatwia wykrycie próchnicy, chorób dziąseł i problemów z protezami. Przy zwiększonym ryzyku osteoporozy lekarz może także zalecić densytometrię, czyli badanie gęstości kości.
Profilaktyka nowotworowa kobiet i mężczyzn
Badania dla kobiet
Mammografia jest badaniem przesiewowym w kierunku raka piersi. W programie profilaktycznym finansowanym przez NFZ bezpłatne badanie bez skierowania przysługuje kobietom w wieku 45–74 lat, zwykle raz na dwa lata. Szczegółowe zasady mogą zależeć od aktualnych kryteriów programu oraz wcześniejszych wyników.
W profilaktyce raka szyjki macicy stosuje się test HPV HR oraz cytologię. Test HPV HR wykrywa obecność wysokoonkogennych typów wirusa brodawczaka ludzkiego. W aktualnym programie NFZ jest przeznaczony dla kobiet w określonym przedziale wieku, między innymi do 64. roku życia, a częstotliwość zależy od zastosowanej ścieżki i wyniku. Po 60. roku życia nadal należy sprawdzić, czy badanie jest aktualne, zamiast zakładać, że nie jest już potrzebne.
Badania dla mężczyzn
U mężczyzn lekarz może zaproponować oznaczenie PSA we krwi oraz badanie prostaty. Sam wynik PSA nie rozpoznaje raka i może być zmieniony także w innych chorobach gruczołu krokowego. Dlatego jego interpretacja wymaga uwzględnienia wieku, objawów, historii rodzinnej i ewentualnych dalszych badań.
Do objawów wymagających konsultacji należą między innymi trudności w rozpoczęciu oddawania moczu, słaby strumień, częste parcie na mocz, krew w moczu lub nagłe zatrzymanie moczu. Nie trzeba czekać na objawy, aby porozmawiać z lekarzem o profilaktyce prostaty.
Badanie wspólne dla kobiet i mężczyzn
Kolonoskopia pozwala wykrywać polipy i inne zmiany w jelicie grubym, zanim pojawią się dolegliwości. W programie przesiewowym NFZ mogą z niej korzystać osoby w wieku 50–65 lat, a także młodsze osoby z określoną historią rodzinną. Aktualne kryteria warto sprawdzić w placówce realizującej program. Badanie może odbyć się w znieczuleniu, a przygotowanie obejmuje oczyszczenie jelita zgodnie z otrzymanymi zaleceniami.
Jak uzyskać badania w ramach NFZ?
Pierwszym miejscem kontaktu jest podstawowa opieka zdrowotna. Lekarz POZ zna historię leczenia, może ocenić czynniki ryzyka i dobrać badania do konkretnej osoby. Ścieżka najczęściej wygląda tak:
- Wypełnij ankietę zdrowotną w Internetowym Koncie Pacjenta, aplikacji mojeIKP albo w swojej przychodni, jeśli jest dostępna w ramach programu profilaktycznego.
- Umów wizytę w POZ i przygotuj informacje o chorobach przewlekłych, lekach, wynikach wcześniejszych badań oraz nowotworach występujących w rodzinie.
- Ustal z lekarzem zakres badań i sposób ich wykonania. Część badań wymaga skierowania, a niektóre programy przesiewowe są dostępne bez skierowania.
- Wykonaj badania w wyznaczonym terminie i omów wyniki z lekarzem, zwłaszcza gdy odbiegają od normy.
Programy NFZ, takie jak „Moje Zdrowie”, mogą obejmować między innymi morfologię, glukozę, lipidogram, kreatyninę z eGFR, TSH i badanie moczu. Zakres oraz warunki udziału mogą się zmieniać, dlatego przed wizytą najlepiej potwierdzić aktualne zasady w przychodni POZ, na IKP lub w oficjalnych informacjach NFZ. Prywatne badanie jest alternatywą, gdy zależy Ci na krótszym czasie oczekiwania, ale wynik również powinien zostać zinterpretowany w kontekście całego stanu zdrowia.
Po 60. roku życia nie chodzi o wykonywanie wszystkich badań naraz, lecz o stały plan ustalony z lekarzem POZ. Regularne pomiary, badania laboratoryjne i badania przesiewowe zwiększają szansę na wykrycie choroby, zanim ograniczy samodzielność.
Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. Zawsze zasięgnij opinii specjalisty medycyny w powyższym zakresie.
